Tygiel

Jest listopad 2009 r. Chinua Achebe, jeden z najbardziej znanych nigeryjskich pisarzy, pojawia się w auli Brown University w USA. Przyzwyczajona do europejskich spotkań z pisarzami, które są zwykle nieformalną rozmową z twórcą o jego inspiracjach i przywiązaniu do pewnych tematów, z zaskoczeniem wysłuchuję 45-minutowej oracji na temat pisarza, wygłaszanej po kolei przez wszystkich możliwych pracowników wydziału Africana Studies. Każdy wspomina jednak tylko jedną powieść Achebe - "Things Fall Apart" z 1958 roku (po polsku wydaną w 1989 jako "Świat się rozpada"), pomimo tego że pisarz ma ich na koncie już pięć, nie licząc zbiorów opowiadań i książek dla dzieci. Kiedy wreszcie do głosu chodzi Achebe w rozmowie z szefową wydziału, dyskusja nie rozwija się mocno ponad wymianę: komplementów z jej strony i złośliwości ze strony pisarza. Achebe nie chciał rozmawiać. Był najbardziej niedostępnym, zgryźliwym i zamkniętym na dialog pisarzem, którego widziałam na publicznym spotkaniu.

Jest zatem styczeń 2010 r. Przewrotnie sięgam po inną niż "Things fall apart" książkę Achebe - "Arrow of God" (wydana, co ciekawe już w 1966 roku po polsku jako "Boża strzała"). Myślę, że chyba dalej i bardziej radykalnie nie można się przenieść niż właśnie z mojego domu w uporządkowanej i świeckiej Wielkiej Brytanii do świata plemiennej Nigerii, podgryzanego przez brytyjskich kolonizatorów. Podróż kulturalnie tak skrajna, dzięki ciekawie i dobrze zbudowanej historii okazała się niebywale zajmująca.

"Arrow of God" opowiada historię duchowego przywódcy Ezeulu, którego pozycja w wiosce Umuaro zaczyna znacząco słabnąć. Kapłan ma, tak zresztą jak i inni mężczyźni kilka żon i sporą gromadkę dzieci, w tym czterech dorastających synów. Wszyscy mieszkają obok siebie w obi, uprawiają yam, czyli coś zbliżonego do słodkiego ziemniaka, składają ofiary, głównie z kogutów bogowi Ulu. Ezeulu wypatruje pełni księżyca, po której rytualnie pochłania jedno yam, by w ten sposób po zjedzeniu całej dwunastki bulw zwołać czas żniw.

W realistycznej konwencji Achebe pokazuje nie tylko codzienne życie społeczności, ale i całe bogactwo tradycji, któremu mieszkańcy Umuaro, bynajmniej początkowo zostają wierni. To, co dla mnie było największym odkryciem, to folklor miejsca oddany w języku. Achebe, który świadomie wybrał pisanie po angielsku, musiał dość mocno się nagimnastykować, żeby oddać charakter plemiennej mowy w "języku kolonizatorów", jak go określa. Mieszkańcy Umuaro mają co najmniej jedno przysłowie na każdą możliwą sytuację. Przyszliśmy nie pełni mądrości, ale głupoty, ponieważ człowiek nie przychodzi do swojego teścia z mądrością - wyjaśnia jeden z krewnych Ezeulu, kiedy pyta go o to, dlaczego syn kapłana wyniósł siłą z wioski mężczynę, który znany był z bicia swojej żony. To, czego nie możemy zrozumieć to to, dlaczego mężczyzna z penisem między nogami został zabrany z jego domu i z jego wioski - dodaje obrazowo (str. 12).

Ta książka ma siłę. Jest nią zarówno przejmująca historia Ezeulu, który chcąc ukarać swój lud, przynosi sobie katastrofę, jak i skomplikowany portret Nigerii z początku minionego wieku, rozdartej między plemiennymi rytuałami a chrześcijaństwem kolonizatorów. Ta książka razi też polityczną strzałą. Biały człowiek, rozszerzający swoje wpływy w okolicy ma blade pojęcie o Afryce. Achebe sarkastycznie w myślach Kapitana Winterbottoma cytuje słowa wysłanników Brytyjskego Imperium postrzegających Afrykę jako rdzeń ludzkiego barbarzyństwa: Europejczykom o płomiennych oczach trudno było pojąć elementarne okrucieństwo w psychice rdzennej ludności. (str. 58). Brytyjczycy Achebe są, jak wyraził się pisarz, celowo uproszczonymi postaciami. Moim zdaniem to szkoda, bo o ile w latach 60-tych tego typu zabiegi były łatwe do odczytania a debata o kolonialiźmie a później o postkolonizalizmie niezwykle aktualna, tak teraz powieść na tej złośliwości może tylko stracić.



***
Chinua Achebe "Arrow of God"
wyd. drugie, poprawione
Heinemann, Edinburg 1986
(po polsku książka ukazała się pod tytułem "Boża strzała")